Τι είναι το στιλβωτό

Στιλβωτό και ματ χρυσός

Ο χρυσός σε μια εικόνα μπορεί να μπει με δύο τρόπους. Στον ματ (ή «λαδί») χρυσό το φύλλο κολλάει με ειδικό βερνίκι πάνω στην επιφάνεια και μένει θαμπό. Στο στιλβωτό, το φύλλο στρώνεται πάνω σε βώλο και στη συνέχεια στιλβώνεται, δηλαδή τρίβεται με πέτρα, μέχρι να αποκτήσει βαθιά γυαλάδα.

Η διαφορά φαίνεται αμέσως: η στιλβωτή εικόνα αλλάζει με το φως. Στο φως ενός κεριού ή μιας κανδήλας ο χρυσός φαίνεται να φωτίζει από μέσα, όπως ήθελαν οι βυζαντινοί αγιογράφοι, που με τον χρυσό απέδιδαν το άκτιστο φως του Θεού.

Πώς φτιάχνεται μια στιλβωτή εικόνα

1. Προετοιμασία του ξύλου

   Στο ξύλο κολλάμε λεπτό πανί, για να μη δουλεύουν τα νερά του με τον καιρό. Από πάνω απλώνουμε διαδοχικά στρώματα γύψου με ζωική κόλλα, αφήνοντας κάθε στρώμα να στεγνώσει. Στο τέλος η επιφάνεια λειαίνεται μέχρι να γίνει απαλή σαν ελεφαντόδοντο.

2. Ο βώλος

   Στα σημεία που θα δεχτούν τον χρυσό περνάμε βώλο: πολύ λεπτό, κοκκινωπό πηλό. Ο βώλος είναι το μαλακό «μαξιλάρι» που επιτρέπει στον χρυσό να στιλβωθεί, και του δίνει τη θερμή του απόχρωση.

3. Το φύλλο του χρυσού

   Φύλλα γνήσιου χρυσού 22 ή 24 καρατίων, τόσο λεπτά που τα σηκώνει μια ανάσα, τοποθετούνται ένα ένα με το χέρι πάνω στον υγραμένο βώλο.

4. Στίλβωση και χάραξη

   Με λίθο αχάτη τρίβουμε τον χρυσό μέχρι να αποκτήσει γυαλάδα καθρέφτη. Αυτό είναι το «στιλβωτό». Στα φωτοστέφανα και στο φόντο χαράζονται με το χέρι διακοσμητικά σχέδια, που πιάνουν το φως διαφορετικά από τη λεία επιφάνεια.

5. Αγιογράφηση

   Η μορφή του αγίου ζωγραφίζεται με αυγοτέμπερα, φυσικά χρώματα δεμένα με κρόκο αυγού, κατά τη βυζαντινή τεχνοτροπία: από τα σκούρα προς τα φωτεινά, στρώμα στρώμα. Στο τέλος η εικόνα προστατεύεται με βερνίκι.

Τα τσουκάνικα σχέδια

Αφού στιλβωθεί ο χρυσός, ο αγιογράφος χαράζει πάνω του με ειδικά εργαλεία πλοχμούς, άνθη και ακτίνες, κυρίως στα φωτοστέφανα και στις γωνίες του φόντου. Τα σχέδια αυτά, γνωστά ως τσουκάνικα, σπάνε το φως σε μικρές σπίθες και δίνουν στην εικόνα βάθος και κίνηση. Κάθε σχέδιο γίνεται με το χέρι, γι' αυτό δεν υπάρχουν δύο ίδια.

Γιατί θέλει χρόνο

Κάθε στρώμα γύψου πρέπει να στεγνώσει πριν μπει το επόμενο. Ο βώλος και ο χρυσός θέλουν τη σωστή υγρασία για να «πιάσουν». Η αυγοτέμπερα χτίζεται σε πολλά λεπτά στρώματα. Γι' αυτό μια στιλβωτή εικόνα δεν γίνεται βιαστικά, και γι' αυτό κρατά για γενιές.

Πώς φροντίζω μια στιλβωτή εικόνα

• Ξεσκονίζετε απαλά με στεγνό, μαλακό πανί ή πινέλο. Ποτέ νερό, οινόπνευμα ή καθαριστικά.
• Κρατήστε την μακριά από υγρασία και από απευθείας θερμότητα, όπως καλοριφέρ ή τζάκι.
• Το καντήλι να μην είναι ακριβώς κάτω από την εικόνα, για να μη μαυρίζει από την αιθάλη.